दशैँ २०८३ नेपाली परिवारका लागि आफ्नो संस्कृति, धार्मिक आस्था र पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउने विशेष अवसर हो। बडादशैँका रूपमा पनि चिनिने दशैँ नेपालमा मनाइने प्रमुख हिन्दू पर्वहरूमध्ये एक हो। यो पर्वले असत्यमाथि सत्यको विजय, अन्यायमाथि न्यायको जित र परिवारबीचको प्रेम तथा एकताको सन्देश दिन्छ।
घटस्थापनामा जमरा राख्नेदेखि विजयादशमीका दिन टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्नेसम्म दशैँका प्रत्येक परम्पराको आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व छ। धेरै नेपालीका लागि दशैँ भनेको आफ्नो जन्मथलो फर्कने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, बाल्यकालका सम्झनाहरू ताजा बनाउने र परिवारसँग खुसी साटासाट गर्ने समय पनि हो।
दशैँ केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन। नयाँ लुगा लगाउने, मीठा परिकार बनाउने, चङ्गा उडाउने, पिङ खेल्ने र आफन्तको घरमा गएर आशीर्वाद लिने परम्पराले यस पर्वलाई अझ विशेष बनाउँछ। नेपालमा दशैँ किन मनाइन्छ, टीका र जमराको महत्त्व के हो तथा दशैँका प्रमुख दिनहरू कसरी मनाइन्छन् भन्ने विषयमा यो लेखमा विस्तृत जानकारी प्रस्तुत गरिएको छ।
अङ्ग्रेजीमा पढ्न चाहनुहुन्छ भने दशैँ २०८३ को बारेमा हाम्रो विस्तृत लेख पढ्नुहोस्।
दशैँ भनेको के हो?
दशैँ नेपालमा व्यापक रूपमा मनाइने प्रमुख हिन्दू पर्व हो। नेपालबाहिर बसोबास गर्ने नेपाली समुदायले पनि यो पर्वलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा मनाउँछन्। परम्परागत रूपमा करिब १५ दिनसम्म मनाइने दशैँ घटस्थापनाबाट सुरु भएर कोजाग्रत पूर्णिमासम्म चल्छ।
दशैँ देवी दुर्गाको आराधना र असत्यमाथि सत्यको विजयसँग सम्बन्धित छ। यस पर्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिन विजयादशमी हो। यस दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन छ।
दशैँका बेला धेरै मानिस नयाँ लुगा किन्छन्, घर सफा गर्छन्, परम्परागत परिकार बनाउँछन्, चङ्गा उडाउँछन् र आफन्तसँग भेटघाट गर्छन्। सहरमा काम गर्ने, अध्ययन गर्ने वा विदेशमा बस्ने धेरै नेपाली दशैँका अवसरमा परिवारसँग समय बिताउन घर फर्कने प्रयास गर्छन्।
दशैँको धार्मिक महत्त्व हिन्दू परम्परासँग जोडिएको भए पनि यसलाई मनाउने तरिका परिवार, समुदाय र क्षेत्रअनुसार फरक हुन सक्छ। कसैका लागि मन्दिरमा पूजा गर्नु मुख्य पक्ष हो भने कसैका लागि परिवारसँग पुनर्मिलन र सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरता उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दशैँ किन मनाइन्छ?
दशैँ असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ। यस पर्वसँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध धार्मिक कथाअनुसार देवी दुर्गाले संसारलाई दुःख दिने शक्तिशाली असुर महिषासुरको वध गरेकी थिइन्। देवी दुर्गाको विजयले दुष्ट शक्तिमाथि दैवी शक्तिको जित र धर्मको पुनःस्थापनालाई जनाउँछ।
दशैँको विजयादशमीसँग रामायणको अर्को कथा पनि जोडिएको छ। उक्त कथाअनुसार भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। यसले अधर्ममाथि धर्म र अन्यायमाथि न्यायको विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
यी धार्मिक कथाहरूले दशैँको आध्यात्मिक महत्त्व स्पष्ट पार्छन्। तर यस पर्वको अर्थ धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। दशैँले परिवारबीचको सम्बन्ध सुधार्ने, ज्येष्ठ सदस्यलाई सम्मान गर्ने, पुराना मनमुटाव बिर्सने र नयाँ आशाका साथ अघि बढ्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ।
धेरै नेपाली परिवारका लागि दशैँ आफन्तसँग पुनर्मिलन हुने, सुखदुःख साटासाट गर्ने र एकअर्काको सुख, स्वास्थ्य तथा समृद्धिको कामना गर्ने समय हो। यही धार्मिक, पारिवारिक र सांस्कृतिक महत्त्वले दशैँलाई नेपालको सबैभन्दा प्रिय पर्वहरूमध्ये एक बनाएको छ।
दशैँ २०८३ का प्रमुख दिनहरू
दशैँ चन्द्र पात्रोमा आधारित पर्व भएकाले यसको अंग्रेजी पात्रोअनुसारको मिति प्रत्येक वर्ष परिवर्तन हुन्छ। विक्रम संवत् २०८३ को दशैँ सन् २०२६ को अक्टोबर महिनामा पर्छ।
उपलब्ध पात्रोहरूमा घटस्थापनाको मिति ११ अक्टोबर २०२६ र विजयादशमीको मिति २१ अक्टोबर २०२६ उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, प्रकाशनअघि सम्बन्धित वर्षको आधिकारिक नेपाली पात्रो वा पञ्चाङ्गबाट मिति र टीकाको शुभसाइत पुष्टि गर्नु आवश्यक छ।
१. घटस्थापना: दशैँको सुरुवात
घटस्थापनालाई दशैँको सुरुवात मानिन्छ। यस दिन घरमा पूजा गर्ने स्थान तयार पारेर माटो वा बालुवामा जौलगायतका बीउ रोप्ने परम्परा छ। ती बीउबाट उम्रिने पहेँलोपन भएका कोमल बिरुवालाई जमरा भनिन्छ।
घटस्थापनाका अवसरमा धार्मिक विधिअनुसार कलश स्थापना गरिन्छ। त्यसपछि परिवारका सदस्यले नियमित पूजा गर्दै जमराको हेरचाह गर्छन्। विजयादशमीका दिन यही जमरा टीकासँगै ग्रहण गर्ने परम्परा छ।
जमरा रोप्ने चलनले नयाँ जीवन, वृद्धि, समृद्धि र शुभकामनाको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ। यसले दशैँको धार्मिक तयारीलाई दैनिक पारिवारिक जीवनसँग जोड्छ।
२. फूलपाती: दशैँको महत्त्वपूर्ण परम्परा
दशैँको सातौँ दिन मनाइने फूलपातीमा देवी दुर्गाको पूजासँग सम्बन्धित फूल, पात तथा अन्य पवित्र वनस्पति भित्र्याउने वा चढाउने परम्परा छ।
नेपालमा फूलपातीको ऐतिहासिक महत्त्व पनि छ। विगतमा राजदरबारसँग सम्बन्धित विशेष समारोहका कारण यस दिनले राष्ट्रिय तथा सांस्कृतिक पहिचानसमेत बोकेको छ।
विभिन्न ठाउँमा फूलपाती मनाउने तरिका फरक हुन सक्छ। कतै विशेष धार्मिक विधि गरिन्छ भने कतै स्थानीय परम्परा र पारिवारिक तयारीलाई महत्त्व दिइन्छ। जे भए पनि फूलपाती दशैँका प्रमुख दिनहरूमध्ये एक हो।
३. महाअष्टमी: देवी दुर्गाको आराधना
दशैँको आठौँ दिन महाअष्टमी मनाइन्छ। यस दिन देवी दुर्गाको पूजा, आराधना र धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ। धेरै भक्तजन मन्दिरमा गएर पूजा गर्छन् भने कतिपयले घरमै धार्मिक विधि सम्पन्न गर्छन्।
केही समुदायमा पशुबलि दिने परम्परा पनि छ भने अन्य परिवारले शाकाहारी सामग्री चढाउने वा फरक धार्मिक विधि अपनाउने गर्छन्। यी अभ्यासले नेपाली समाजमा धार्मिक परम्पराको विविधता रहेको देखाउँछन्।
महाअष्टमीका अवसरमा भक्तजनले देवीसँग परिवारको सुरक्षा, स्वास्थ्य, सुख र समृद्धिको कामना गर्छन्।
४. महानवमी: दशैँको नवौँ दिन
महानवमी दशैँको नवौँ दिन हो। यस दिन पनि देवी दुर्गाको पूजा तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ।
केही परम्परामा औजार, सवारीसाधन, मेसिनरी तथा दैनिक काममा प्रयोग हुने वस्तुहरूको पूजा गर्ने चलन छ। मानिसहरूले आफूले काममा प्रयोग गर्ने साधनप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै सुरक्षा र सफलताको कामना गर्छन्।
महानवमीका धार्मिक विधि ठाउँ, समुदाय र परिवारअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले सबै नेपाली परिवारले एउटै तरिकाले यो दिन मनाउँछन् भन्ने हुँदैन।
५. विजयादशमी: दशैँको मुख्य टीका दिन
विजयादशमी दशैँको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिनहरूमध्ये एक हो। यस दिन ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।
परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले परिवारका कान्छा सदस्यको निधारमा टीका लगाइदिन्छन् र दीर्घायु, सुख, स्वास्थ्य, सफलता तथा समृद्धिको कामना गर्छन्। टीका तयार गर्दा सामान्यतया चामल, दही र रातो अबिर प्रयोग गरिन्छ, यद्यपि यसको तयारी परिवारअनुसार फरक हुन सक्छ।
टीकासँगै जमरा पनि लगाइन्छ। कतिपय परिवारमा जमरा शिरमा राखिन्छ भने कतिपयले कानमाथि वा कपालमा सिउरिने चलन अपनाउँछन्। यस अवसरमा ज्येष्ठ सदस्यले दक्षिणास्वरूप पैसा दिने परम्परा पनि छ।
टीका ग्रहण गरेपछि परिवारका सदस्यले सँगै भोजन गर्छन्, तस्बिर खिच्छन् र अन्य आफन्तकहाँ आशीर्वाद लिन जान्छन्। कतिपय परिवारमा यो भेटघाट मुख्य टीका दिनपछि पनि केही दिनसम्म जारी रहन्छ।
काम, अध्ययन वा बसाइँसराइका कारण लामो समयसम्म भेट नभएका आफन्तसँग पुनर्मिलन हुने भएकाले विजयादशमी धेरैका लागि भावनात्मक रूपमा विशेष दिन हुन्छ।
टीका लगाउने शुभ समयलाई टीकाको साइत भनिन्छ। यसका लागि सम्बन्धित वर्षको आधिकारिक नेपाली पात्रो वा पञ्चाङ्ग हेर्नुपर्छ।
६. कोजाग्रत पूर्णिमा: दशैँको समापन
कोजाग्रत पूर्णिमा दशैँको परम्परागत अवधिको अन्त्यतिर पर्ने पूर्णिमाको दिन हो। यो दिन धन र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीसँग सम्बन्धित धार्मिक मान्यताहरू प्रचलित छन्।
कतिपय परिवारले राति लक्ष्मीको पूजा गर्छन् वा आफ्नो परम्पराअनुसार धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्छन्। यद्यपि, कोजाग्रत पूर्णिमा मनाउने तरिका सबै परिवारमा समान हुँदैन।
यस दिनसँगै धेरैका लागि दशैँको पारिवारिक जमघट क्रमशः समाप्त हुन्छ र मानिसहरू नियमित काम, अध्ययन तथा दैनिक जीवनमा फर्कन थाल्छन्।
दशैँमा टीका र जमराको महत्त्व के हो?
टीका र जमरा दशैँका सबैभन्दा चिनिएका प्रतीकमध्ये पर्छन्।
टीका निधारमा लगाइने धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रतीक हो। यसले शुभकामना, सुरक्षा, सुख, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना जनाउँछ। ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका ग्रहण गर्नु सम्मान र पारिवारिक सम्बन्धको निरन्तरतासँग पनि जोडिएको छ।
जमरा घटस्थापनाका दिन रोपिएका बीउबाट उम्रिएका कोमल बिरुवा हुन्। दशैँभरि हेरचाह गरिने जमरा विजयादशमीका दिन टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ। यसलाई नयाँ जीवन, वृद्धि, समृद्धि र शुभ आशीर्वादको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
दक्षिणा टीका लगाउँदा ज्येष्ठ सदस्यले साना वा कान्छा सदस्यलाई दिने पैसास्वरूप उपहार हो। बालबालिकाले दक्षिणा पाउँदा खुसी मान्ने भए पनि यसको गहिरो अर्थ आशीर्वाद, स्नेह र पारिवारिक सम्बन्धमा निहित हुन्छ।
यसरी टीका, जमरा र दक्षिणाले दशैँलाई धार्मिक विधिमा मात्र सीमित नराखी पुस्ताबीचको सम्बन्ध, सम्मान र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोड्छन्।
नेपालमा दशैँ कसरी मनाइन्छ?
नेपालमा दशैँ धार्मिक अनुष्ठानसँगै पारिवारिक भेटघाट, खानपान र मनोरञ्जनका गतिविधिमार्फत मनाइन्छ। ठाउँ र परिवारअनुसार परम्परा फरक भए पनि केही अभ्यास धेरै नेपाली समुदायमा प्रचलित छन्।
परिवारसँग पुनर्मिलन र घर फर्कने परम्परा
दशैँमा घर फर्केर परिवारसँग भेटघाट गर्नु यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो। सहरमा बस्ने मानिस गाउँ फर्कन्छन् भने अध्ययन वा रोजगारीका लागि घरबाहिर रहेका व्यक्तिहरूले पनि परिवारसँग समय बिताउने प्रयास गर्छन्।
दशैँ नजिकिँदै जाँदा सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको चाप बढ्न सक्छ। त्यसैले यात्रा योजना समयमै बनाउनु र सम्भव भएसम्म टिकट पहिले नै लिनु उपयोगी हुन्छ।
हजुरबा–हजुरआमासँग कुराकानी गर्नु, परिवारसँग एउटै टेबलमा बसेर खाना खानु वा ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका ग्रहण गर्नु धेरैका लागि अमूल्य सम्झना बन्छ। टाढा बस्ने आफन्तका लागि यस्ता क्षण अझ विशेष हुन्छन्।
नयाँ लुगा र किनमेल
दशैँमा नयाँ लुगा लगाउने परम्परा धेरै नेपाली परिवारमा प्रचलित छ। बालबालिकादेखि वयस्कसम्मले आफन्तकहाँ जाँदा वा टीका लगाउँदा लगाउन नयाँ लुगा किन्ने गर्छन्।
पर्व नजिकिँदै जाँदा बजारमा लुगा, खाद्यान्न, उपहार र घरायसी सामान किन्ने मानिसको चहलपहल बढ्छ। तर नयाँ लुगा किन्नु नै दशैँ मनाउने अनिवार्य सर्त होइन। परिवारसँग समय बिताउनु, पूजा गर्नु र परम्परालाई निरन्तरता दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
दशैँका परम्परागत परिकार
दशैँमा खानपानको विशेष महत्त्व हुन्छ। आफन्त तथा पाहुनाका लागि परिवारले विशेष भोजन तयार पार्छन्। खानाका परिकार क्षेत्र, परिवारको रुचि र उपलब्ध सामग्रीअनुसार फरक हुन सक्छन्।
दशैँमा खसीको मासु, भात, सेलरोटी, अचार, मिठाई तथा अन्य परम्परागत परिकार खाने चलन छ। कतिपय परिवारले ठूलो भोज आयोजना गर्छन् भने कतिपयले घरमै सामान्य तर स्वादिष्ट खाना तयार पार्छन्।
दशैँको भोजन केवल खानाका परिकारमा सीमित हुँदैन। सँगै बसेर खाने, पुराना कुरा सम्झने र आफन्तसँग खुसी साट्ने अवसर पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
चङ्गा उडाउने र पिङ खेल्ने परम्परा
दशैँको समयमा चङ्गा उडाउने गतिविधि विशेष रूपमा लोकप्रिय हुन्छ। बालबालिका, किशोरकिशोरी र वयस्कहरू खुला ठाउँमा चङ्गा उडाउँदै रमाइलो गर्छन्।
परम्परागत बाँसका पिङ, जसलाई सामान्यतया लिङ्गे पिङ पनि भनिन्छ, दशैँसँग जोडिएको अर्को चिनिएको परम्परा हो। कतिपय गाउँ तथा समुदायमा दशैँका लागि पिङ बनाइन्छ, जहाँ मानिसहरू भेला भएर रमाइलो गर्छन्।
यी गतिविधिले दशैँमा मनोरञ्जन थप्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई पुराना सांस्कृतिक परम्परासँग परिचित गराउँछन्।
मन्दिर दर्शन र धार्मिक पूजा
दशैँका बेला धेरै भक्तजन देवी दुर्गा तथा अन्य देवीदेवताका मन्दिरमा गएर पूजा गर्छन्। कतिपय परिवारले घरमै नियमित धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्छन्।
केही मानिसका लागि मन्दिर दर्शन र पूजा दशैँको मुख्य पक्ष हो भने अरूका लागि आफन्तसँग भेटघाट, टीका ग्रहण र पारिवारिक भोजन उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यी फरक अभ्यासले नेपाली समाजमा दशैँ मनाउने विविध तरिका रहेको देखाउँछन्।
दशैँबारे छोटो निबन्ध
दशैँ नेपालमा मनाइने प्रमुख चाडहरूमध्ये एक हो। यो पर्वले असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देश दिन्छ र देवी दुर्गाको पूजासँग सम्बन्धित छ। दशैँ घटस्थापनाबाट सुरु हुन्छ, जस दिन परिवारले जमरा उमार्न बीउ रोप्छन्। विजयादशमीका दिन ज्येष्ठ सदस्यले कान्छा सदस्यलाई टीका र जमरा लगाइदिएर सुख, शान्ति, स्वास्थ्य तथा समृद्धिको आशीर्वाद दिन्छन्। दशैँमा मानिसहरू आफन्तसँग भेटघाट गर्छन्, नयाँ लुगा लगाउँछन्, मिठा परिकार खान्छन्, चङ्गा उडाउँछन् र पिङ खेल्छन्। यस पर्वले परिवारलाई एक ठाउँमा ल्याउनुका साथै नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई जोगाउन सहयोग गर्छ। दशैँ खुसी, सम्मान, आशा र पारिवारिक एकताको प्रतीक हो।
विदेशमा दशैँ कसरी मनाइन्छ?
धेरै नेपाली रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले विदेशमा बसोबास गर्छन्। उनीहरू हरेक वर्ष दशैँमा नेपाल फर्कन नसके पनि आफ्नो संस्कृति र पारिवारिक परम्परालाई निरन्तरता दिने प्रयास गर्छन्।
विदेशमा रहेका नेपाली परिवारले परम्परागत खाना बनाउने, सम्भव भए जमरा उमार्ने, टीका कार्यक्रम आयोजना गर्ने वा नेपालमा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमार्फत शुभकामना साटासाट गर्ने गर्छन्। कतिपय नेपाली संघसंस्था र सांस्कृतिक समूहले सामूहिक दशैँ कार्यक्रम पनि आयोजना गर्छन्।
विदेशमा हुर्किरहेका बालबालिकाका लागि दशैँ नेपाली भाषा, पारिवारिक इतिहास, धार्मिक कथा र सांस्कृतिक मूल्य सिक्ने अवसर बन्न सक्छ। टीका र जमराको अर्थ बुझाउँदै परम्पराको महत्त्व बताउँदा बालबालिकाले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग अझ नजिकको सम्बन्ध बनाउन सक्छन्।
टाढा भएका कारण प्रत्यक्ष भेटघाट गर्न नसके पनि फोन, भिडियो कल र शुभकामनाका माध्यमबाट आफन्तसँग सम्बन्ध कायम राख्न सकिन्छ। बसाइँ र परिस्थिति परिवर्तन भए पनि पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्व भने उस्तै रहन्छ।
दशैँलाई अर्थपूर्ण र सुरक्षित बनाउने उपाय
थोरै योजना बनाएर दशैँलाई अनावश्यक आर्थिक वा व्यावहारिक तनावबिना मनाउन सकिन्छ।
- यात्राको योजना पहिले बनाउनुहोस्: टाढाको घर जाने भए बस, हवाईजहाज वा सडक यात्राको व्यवस्था समयमै गर्नुहोस्।
- बजेट निर्धारण गर्नुहोस्: लुगा, उपहार, यातायात र खानपानमा हुने खर्च पहिले नै अनुमान गर्नुहोस्।
- परिवारका लागि समय छुट्याउनुहोस्: टाढा रहेका आफन्तसँग फोन वा भिडियो कलमार्फत कुरा गर्दा पनि उनीहरूलाई खुसी बनाउन सकिन्छ।
- विविध परम्पराको सम्मान गर्नुहोस्: सबै परिवारको धार्मिक अभ्यास र खानपान एउटै हुँदैन। अरूको चलनलाई सम्मान गर्नुहोस्।
- सुरक्षामा ध्यान दिनुहोस्: यात्रा गर्दा सडक सुरक्षाका नियम पालना गर्नुहोस् र बालबालिकालाई पिङ तथा चङ्गा उडाउँदा निगरानीमा राख्नुहोस्।
- अनावश्यक फोहोर कम गर्नुहोस्: सजावटका सामग्री पुनः प्रयोग गर्नुहोस्, खाना खेर नफाल्नुहोस् र आवश्यक परे छिमेकी वा एक्लै दशैँ मनाइरहेका व्यक्तिसँग भोजन बाँड्नुहोस्।
दशैँलाई अर्थपूर्ण बनाउन महँगा उपहार वा भव्य भोज आवश्यक हुँदैन। परिवारलाई दिएको समय, आपसी सम्मान र स्नेह पनि उत्तिकै मूल्यवान् हुन्छन्।
नेपाली संस्कृतिमा दशैँको महत्त्व
दशैँ नेपाली संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो, किनभने यसले धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र साझा सम्झनालाई एकै ठाउँमा जोड्छ।
दशैँसँग सम्बन्धित धार्मिक कथाले सत्य र न्यायको पक्षमा उभिन प्रेरणा दिन्छन्। टीका, जमरा र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्पराले परिवारका सदस्यलाई नजिक ल्याउँछ र पुस्तौँदेखि चलिआएका संस्कारलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्छ।
कसैका लागि दशैँको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष मन्दिर दर्शन र पूजा हुन सक्छ। अरूका लागि गाउँ फर्कनु, परिवारसँग खाना खानु, हजुरबा–हजुरआमाबाट टीका लगाउनु वा बालबालिकाले चङ्गा उडाएको हेर्नु नै विशेष सम्झना बन्न सक्छ। यी सबै अनुभवले दशैँको फरक–फरक महत्त्वलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।
बालबालिकालाई जमरा कसरी रोपिन्छ भन्ने सिकाउनु, टीकाको अर्थ बुझाउनु र परिवारका पुराना कथा सुनाउनुजस्ता अभ्यासले नेपाली संस्कृतिको ज्ञान भावी पुस्तासम्म पुर्याउन मद्दत गर्छन्।
दशैँसम्बन्धी प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
दशैँ २०८३ कहिले पर्छ?
दशैँ २०८३ सन् २०२६ को अक्टोबर महिनामा पर्छ। उपलब्ध पात्रोहरूमा घटस्थापनाको मिति ११ अक्टोबर र विजयादशमीको मिति २१ अक्टोबर २०२६ उल्लेख गरिएको छ। टीकाको आधिकारिक शुभसाइत र अन्य मितिहरूका लागि सम्बन्धित वर्षको नेपाली पात्रो वा पञ्चाङ्गबाट पुष्टि गर्नुहोस्।
दशैँ किन मनाइन्छ?
दशैँ असत्यमाथि सत्यको विजयको सम्झनामा मनाइन्छ। यो देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको कथा र भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको परम्परासँग सम्बन्धित छ। यस अवसरमा परिवारहरू भेला हुन्छन्, पूजा गर्छन् र ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्।
दशैँमा जमराको महत्त्व के हो?
घटस्थापनाका दिन रोपिएका बीउबाट उम्रिएको जमरा दशैँभरि हेरचाह गरिन्छ। विजयादशमीका दिन टीकासँगै जमरा ग्रहण गरिन्छ। यसलाई वृद्धि, समृद्धि, नयाँ जीवन र शुभ आशीर्वादको प्रतीक मानिन्छ।
दशैँको टीका भनेको के हो?
दशैँको टीका विजयादशमीका दिन ज्येष्ठ सदस्यले कान्छा सदस्यको निधारमा लगाइदिने धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रतीक हो। यसमा सामान्यतया चामल, दही र रातो अबिर प्रयोग गरिन्छ। टीकासँगै जमरा र सुख, स्वास्थ्य तथा समृद्धिको आशीर्वाद दिइन्छ।
दशैँ कति दिनसम्म मनाइन्छ?
दशैँ परम्परागत रूपमा घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म करिब १५ दिन मनाइन्छ। कुन दिनलाई कति महत्त्व दिने र आफन्तसँग कति दिन भेटघाट गर्ने भन्ने कुरा परिवार तथा समुदायअनुसार फरक हुन सक्छ।
दशैँका प्रमुख परम्पराहरू के हुन्?
दशैँका प्रमुख परम्परामा घटस्थापनामा जमरा रोप्ने, देवी दुर्गाको पूजा गर्ने, फूलपाती, महाअष्टमी र महानवमी मनाउने, विजयादशमीका दिन टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, परम्परागत परिकार खाने, चङ्गा उडाउने र पिङ खेल्ने चलन पर्छन्।
विदेशमा रहेका नेपालीले दशैँ कसरी मनाउँछन्?
विदेशमा रहेका नेपाली परिवारले टीका र जमरा लगाउने, परम्परागत खाना बनाउने, सामूहिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने र नेपालमा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमार्फत शुभकामना साटासाट गर्ने गर्छन्। परिस्थितिअनुसार परम्परामा केही परिवर्तन भए पनि परिवार र संस्कृतिसँगको सम्बन्ध कायम राख्ने प्रयास गरिन्छ।
निष्कर्ष
दशैँ २०८३ नेपालको धार्मिक, पारिवारिक र सांस्कृतिक परम्परालाई बुझ्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो। घटस्थापनामा जमरा रोप्नेदेखि विजयादशमीका दिन टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्नेसम्म यस पर्वका प्रत्येक परम्पराले आफ्नै अर्थ बोकेका छन्।
धेरै नेपालीका लागि दशैँको सबैभन्दा ठूलो खुसी आफन्तसँग पुनर्मिलन हुनु, ज्येष्ठ सदस्यको सम्मान गर्नु, परिवारसँग भोजन बाँड्नु र नयाँ पुस्तालाई संस्कार सिकाउनु हो। नेपालमा होस् वा विदेशमा, दशैँले आस्था, परिवार, संस्कृति र उज्ज्वल भविष्यको आशामार्फत मानिसहरूलाई एकअर्कासँग जोडिरहन्छ।