काठमाडौं —
सन् २००४ को अगस्त महिना। नेपालमा हजारौँ युवाका लागि वैदेशिक रोजगारी आफ्नो र परिवारको भविष्य बदल्ने आशाको बाटो थियो। गाउँघरबाट युवाहरू विदेश जान्थे, ऋण काढ्थे, म्यानपावर कम्पनीलाई पैसा बुझाउँथे र राम्रो कमाइ गरेर घर फर्किने सपना देख्थे।
तर त्यही सपना बोकेर विदेशिएका १२ नेपाली कहिल्यै घर फर्किएनन्।
उनीहरू रोजगारीका लागि विदेशिएका थिए। उनीहरू सैनिक थिएनन्। युद्धमा सहभागी हुन गएका थिएनन्। तर केही दिनमै उनीहरू आफूले रोजेकोभन्दा बिल्कुलै फरक ठाउँ—इराकको युद्धभूमि—मा पुगे।
अन्ततः उनीहरूलाई अपहरण गरियो र सन् २००४ को अगस्तको अन्तिम दिनमा इराकी विद्रोही समूहले हत्या गरेको घोषणा गर्यो।
त्यस घटनाले नेपाललाई स्तब्ध मात्र बनाएन, देशभर आक्रोश र हिंसात्मक प्रदर्शनसमेत निम्त्यायो। वैदेशिक रोजगारीका नाममा नेपाली कामदार कति असुरक्षित थिए भन्ने कठोर वास्तविकता पनि यही घटनाले उजागर गर्यो।
family mourning after receiving their loved one’s dead bodies
उनीहरू को थिए?
इराकमा मारिएका १२ नेपाली साधारण श्रमिक थिए। उनीहरूको उद्देश्य एउटै थियो—विदेशमा काम गर्ने, पैसा कमाउने र परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्ने।
उनीहरूलाई जोर्डनमा रोजगारीको आश्वासन दिइएको थियो। रिपोर्टहरूमा उनीहरूलाई खाना पकाउने, सरसफाइ तथा अन्य श्रमसम्बन्धी कामका लागि भर्ती गरिएको उल्लेख छ।
उनीहरूलाई इराकमा युद्ध गर्न पठाइएको थिएन।
तर उनीहरूको यात्रा अन्ततः जोर्डनबाट इराकतर्फ मोडियो।
सुरुवात नेपालबाट भयो
यो घटनाको केन्द्रमा काठमाडौंमा रहेको Moonlight Manpower/Consultancy नामको वैदेशिक रोजगार कम्पनीको भूमिका चर्चामा आयो।
कम्पनीमार्फत नेपाली कामदारहरूलाई जोर्डनको राजधानी अम्मानमा रोजगारी दिलाउने भनिएको थियो।
त्यतिबेला वैदेशिक रोजगारी धेरै नेपाली परिवारका लागि आर्थिक उन्नतिको प्रमुख माध्यम बन्दै थियो। विदेशमा राम्रो तलब पाइने आशामा मानिसहरूले ठूलो रकम खर्च गरेर म्यानपावर कम्पनीमार्फत प्रक्रिया अघि बढाउँथे।
तर इराक जाने कुरा उनीहरूको प्रारम्भिक योजनामा थिएन।
जोर्डन पुगेपछि कथा बदलियो
कामदारहरू जोर्डन पुगेपछि उनीहरूले अपेक्षा गरेजस्तो रोजगारीको वातावरण पाएनन्।
उनीहरूलाई विमानस्थलबाट लिन आएका व्यक्तिहरूले आफूहरू सम्बन्धित एजेन्ट भएको बताएका थिए। पछि त्यहाँ पुगेका केही नेपाली कामदारका बयानअनुसार उनीहरूलाई अर्को ठाउँमा लगियो र पासपोर्टसमेत नियन्त्रणमा लिइयो।
यही क्रममा उनीहरूले आफूलाई भनिएको रोजगारी र वास्तविक परिस्थितिबीच ठूलो अन्तर रहेको महसुस गर्न थाले।
एक जना जीवित बचेका नेपाली बिप्लव भट्टले पछि दिएको बयानमा आफूहरूले भोगेको अवस्थाबारे विस्तृत जानकारी दिएका थिए।
उनका अनुसार जोर्डनमा उनीहरूलाई लिन आएका व्यक्तिहरूले आफूहरू प्रह्लाद गिरीका साथी भएको बताएका थिए। गिरी Moonlight Manpower सँग जोडिएका व्यक्ति थिए।
यही कारणले पछि बन्धक बनाइएका १२ नेपालीले सार्वजनिक भएको भिडियोमा गिरीको नाम लिएर आफूहरूलाई यस्तो अवस्थामा पुर्याइएको आरोप लगाए।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न: उनीहरू इराक कसरी पुगे?
यही प्रश्न आज पनि यो घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो।
सन् २००४ मा नेपाल सरकारले इराकको असुरक्षित अवस्थाका कारण नेपाली कामदारलाई इराक पठाउन प्रतिबन्ध लगाएको थियो।
तर प्रतिबन्ध हुँदाहुँदै पनि नेपालीहरू अन्य देश हुँदै इराक पुगिरहेका थिए।
१२ नेपालीको हकमा पनि उनीहरू जोर्डनबाट स्थलमार्ग हुँदै इराकतर्फ लगिएको विवरण सार्वजनिक भयो।
पछि भएको सरकारी अनुसन्धानले Moonlight Manpower ले कामदारहरूलाई जोर्डनमा रोजगारी दिने भनिए पनि उनीहरूलाई इराकतर्फ पठाइएको र उनीहरूलाई गुमराहमा राखिएको निष्कर्ष निकालेको रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका थिए।
तर घटनाबारे सबै पक्षको बयान एउटै थिएन।
Moonlight पक्षबाट आएको तत्कालीन दाबीअनुसार कम्पनीले कामदारलाई जोर्डनमै पठाएको थियो र उनीहरूले पछि आफैँ इराकमा रोजगारी स्वीकार गरेका थिए।
त्यसैले इतिहासलाई सही रूपमा प्रस्तुत गर्दा एउटा कुरा स्पष्ट राख्नुपर्छ:
कामदारलाई इराक पुर्याउने प्रक्रियामा Moonlight र सम्बन्धित एजेन्टहरूको भूमिकाबारे गम्भीर आरोप र अनुसन्धान थिए; तर १२ नेपालीको हत्या गराउने आदेश प्रह्लाद गिरीले दिएका थिए भन्ने प्रमाणित तथ्य भने अलग कुरा हो।
१९ अगस्त २००४: अपहरण
इराक पुगेपछि १२ नेपालीको अवस्था झन् भयावह बन्यो।
१९ अगस्त २००४ मा उनीहरूलाई Jamaat Ansar al-Sunna नामक इराकी विद्रोही समूहले अपहरण गर्यो।
त्यतिबेला इराक अमेरिकी नेतृत्वको सैन्य हस्तक्षेपपछि गम्भीर हिंसा र अस्थिरताको अवस्थामा थियो।
अपहरणकारीहरूले नेपालीहरूलाई बन्धक बनाए।
नेपाल सरकारका लागि यो अत्यन्त कठिन अवस्था थियो। नेपालसँग इराकमा आफ्नै दूतावास थिएन। प्रत्यक्ष रूपमा अपहरणकारीसँग वार्ता गर्नसमेत ठूलो समस्या थियो।
नेपाल सरकारले उनीहरूलाई रिहा गर्न सार्वजनिक अपिल गर्यो।
तर समय बित्दै गयो।
संसारले पहिलोपटक बन्धक नेपालीलाई देख्यो
केही समयपछि बन्धक बनाइएका नेपालीहरूको भिडियो सार्वजनिक भयो।
भिडियोमा १२ नेपाली देखिन्थे। उनीहरूले आफूहरूलाई बचाइदिन अपिल गरेका थिए।
उनीहरूले आफूहरू कसरी इराक पुगे भन्नेबारे पनि कुरा गरेका थिए।
त्यही भिडियोमा प्रह्लाद गिरीको नामसमेत लिइयो र आफूहरू यस्तो अवस्थामा पुग्नुमा उनलाई जिम्मेवार ठहर्याउने आरोप लगाइएको थियो।
नेपालमा त्यो भिडियोले ठूलो भावनात्मक प्रभाव पार्यो।
घरपरिवारहरू आफ्ना छोराछोरी, श्रीमान् र आफन्त जीवित फर्किने आशामा थिए।
तर त्यो आशा धेरै दिन टिकेन।
Jeet Bahadur Magar
३१ अगस्त २००४: नेपालले सुन्न नचाहेको खबर
अन्ततः ३१ अगस्त २००४ मा १२ नेपालीको हत्या भएको खबर सार्वजनिक भयो।
उनीहरूलाई बन्धक बनाएको Jamaat Ansar al-Sunna ले घटनाको जिम्मेवारी लिएको थियो।
नेपालका लागि त्यो केवल १२ जनाको मृत्युको समाचार थिएन।
त्यो देशका १२ परिवारको संसार भत्किएको दिन थियो।
कसैको छोरा थिए।
कसैका श्रीमान् थिए।
कसैका दाजुभाइ थिए।
कसैका बुबा थिए।
विदेशबाट पैसा पठाएर परिवारको जीवन सुधार्ने सपना बोकेर निस्किएका मानिसहरू बाकसमा फर्किनुपर्ने अवस्था आयो।
त्यसपछि नेपालमा विस्फोट भयो आक्रोश
१२ नेपालीको हत्या भएको खबर फैलिएपछि काठमाडौंलगायत देशका विभिन्न ठाउँमा ठूलो विरोध प्रदर्शन भयो।
तर त्यो आक्रोश केही ठाउँमा भयावह हिंसामा परिणत भयो।
म्यानपावर कम्पनीहरू, व्यवसाय तथा मुस्लिम समुदायसँग सम्बन्धित मानिसहरू र सम्पत्तिमाथि समेत आक्रमण भयो।
यस घटनाबाट निर्दोष मानिसहरू पनि प्रभावित भए।
१२ नेपालीको हत्याको विरोधमा सुरु भएको आक्रोशले अर्को समुदायलाई निशाना बनाउनु आफैँमा अर्को त्रासदी बन्न पुग्यो।
यस घटनापछि नेपालमा सामाजिक सद्भाव, वैदेशिक रोजगारको नियमन र म्यानपावर कम्पनीहरूको भूमिकाबारे गम्भीर प्रश्न उठे।
प्रह्लाद गिरी को थिए?
प्रह्लाद गिरी Moonlight Manpower/Consultancy सँग जोडिएका व्यक्ति थिए।
१२ नेपाली बन्धक बनाइएपछि सार्वजनिक भएको भिडियोमा उनीहरूको आरोपका कारण गिरीको नाम देशभर चर्चामा आयो।
उनको कम्पनीमाथि कामदारलाई जोर्डनमा रोजगारीको आश्वासन दिएर अन्ततः इराकतर्फ पुर्याउने प्रक्रियामा संलग्न भएको आरोप लाग्यो।
नेपाल सरकारले पछि Moonlight को दर्ता/इजाजतसम्बन्धी कारबाही गरेको रिपोर्टहरू सार्वजनिक भए।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण अन्तर छुट्याउनुपर्छ।
गिरीमाथि कामदारलाई इराक पुर्याउने प्रक्रियासँग सम्बन्धित गम्भीर आरोप थिए; तर १२ नेपालीको हत्या उनले स्वयं गराएको वा उनी हत्यामा प्रत्यक्ष सहभागी भएको प्रमाणित तथ्य उपलब्ध स्रोतहरूले देखाउँदैनन्।
१२ नेपालीको हत्या भने Jamaat Ansar al-Sunna नामक इराकी विद्रोही समूहले गरेको थियो।
एउटा नेपाली भागेर बाँच्न सफल भए
यो घटनाको अर्को महत्वपूर्ण पात्र हुन् बिप्लव भट्ट।
उनी पनि त्यही समय रोजगारीका लागि विदेश पुगेका नेपाली थिए र सोही प्रकारको यात्रा प्रक्रियाबाट गुज्रिएका थिए।
तर उनी भागेर बाँच्न सफल भए।
उनले पछि आफूले देखेको र भोगेको अवस्थाबारे बयान दिए।
उनको बयानले नेपाली कामदारहरू कसरी जोर्डन पुगे, कसरी उनीहरू एजेन्टहरूको नियन्त्रणमा परे र कसरी केही कामदारलाई इराकतर्फ लगियो भन्नेबारे महत्वपूर्ण जानकारी दियो।
उनको अनुभवले एउटा ठूलो प्रश्न उठायो—
विदेश जानुअघि नेपाली कामदारलाई वास्तवमा उनीहरू कहाँ जाँदैछन् भन्ने कुरा कति थाहा हुन्थ्यो?
यो केवल १२ जनाको कथा थिएन
इराकको घटना कुनै एक दिनमा जन्मिएको समस्या थिएन।
यसको पछाडि नेपालको वैदेशिक रोजगार प्रणाली, म्यानपावर कम्पनी, विदेशी एजेन्ट, श्रमिकको आर्थिक बाध्यता र युद्धग्रस्त क्षेत्रमा कामदार पुग्ने जोखिमजस्ता धेरै पक्ष जोडिएका थिए।
गरिब वा मध्यमवर्गीय परिवारको एउटा युवा विदेश जान्छ।
घरमा ऋण हुन्छ।
म्यानपावरलाई पैसा बुझाउँछ।
विदेशमा राम्रो तलब पाउने आशा गर्छ।
तर विदेश पुगेपछि सम्झौता फरक हुन सक्छ। रोजगारदाता फरक हुन सक्छ। काम फरक हुन सक्छ। देश नै फरक हुन सक्छ।
र एकपटक आफ्नो देशको सीमाभन्दा बाहिर पुगेपछि कामदार धेरै अवस्थामा एजेन्ट र रोजगारदातामाथि निर्भर हुन सक्छ।
१२ नेपालीको घटनाले यही कमजोरीलाई संसारसामु देखाइदियो।
२० वर्षपछि पनि बाँकी रहेको प्रश्न
२००४ को त्यो घटना भएको दुई दशकभन्दा बढी भइसकेको छ।
नेपालमा वैदेशिक रोजगारीको अवस्था धेरै परिवर्तन भएको छ। नियमहरू बनेका छन्। श्रमिकका अधिकारबारे चेतना बढेको छ। तर नेपालीहरू आज पनि ठूलो संख्यामा रोजगारीका लागि विदेश जान्छन्।
त्यसैले १२ नेपालीको कथा इतिहासको एउटा पुरानो घटना मात्र होइन।
यो चेतावनी पनि हो।
विदेश जानुअघि कामदारले कुन देशमा जाने हो, वास्तविक रोजगारदाता को हो, कुन काम गर्ने हो, कति तलब पाउने हो र कानुनी तथा सुरक्षा व्यवस्था के छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ।
सरकारले पनि वैदेशिक रोजगार कम्पनी र एजेन्टको अनुगमन केवल कागजमा होइन, व्यवहारमै गर्नुपर्छ।
उनीहरूलाई सम्झिँदा
ती १२ नेपाली कुनै तथ्यांक थिएनन्।
उनीहरू आफ्ना परिवारका सदस्य थिए।
उनीहरूका घरमा उनीहरू फर्किने प्रतीक्षा थियो।
उनीहरू विदेश जाँदा परिवारले शायद विमानस्थलमा बिदाइ गर्दै भनेको थियो—
“सुरक्षित भएर फर्किनू।”
तर उनीहरू फर्किएनन्।
उनीहरू युद्ध गर्न गएका थिएनन्।
उनीहरू कसैको शत्रु थिएनन्।
उनीहरू केवल काम गर्न गएका नेपाली श्रमिक थिए।
तर रोजगारीको खोजीमा सुरु भएको यात्रा अन्ततः अपहरण र हत्यामा पुगेर टुंगियो।
२००४ को इराक त्रासदीले नेपाललाई एउटा कठोर सत्य सिकायो—
वैदेशिक रोजगारी केवल अवसरको कथा होइन। सही सुरक्षा, पारदर्शिता र जिम्मेवारी नहुँदा त्यही अवसर जीवनकै सबैभन्दा ठूलो जोखिम बन्न सक्छ।
ती १२ नेपालीको कथा त्यसैले आज पनि सम्झनुपर्छ।
उनीहरू विदेशमा हराएका १२ नाम मात्र होइनन्।
उनीहरू सुरक्षित वैदेशिक रोजगारीको अधिकारका लागि नेपालले तिर्नुपरेको एउटा ठूलो मूल्य हुन्।
इराकका १२ नेपाली: प्रह्लाद गिरीमाथि लागेको आरोपदेखि सरकारी छानबिनसम्मको पूरा कथा
12 Nepalese hostages said slain in Iraq – China daily