12 Nepali Killed in Iraq full detail

रोजगारीको सपना देखाएर इराक पुर्‍याइएका थिए कि आफैँ जोखिम मोलेर गएका थिए? २००४ को घटनामा उठेका प्रश्न आज पनि पूर्ण रूपमा मेटिएका छैनन्।

Who is Pralad ? Iraq 12 Nepali killed.

सन् २००४ को अगस्तमा इराकमा १२ नेपाली श्रमिकको हत्या भएपछि नेपाल स्तब्ध भयो। उनीहरू रोजगारीका लागि विदेशिएका थिए, युद्धमा सहभागी हुन होइन।

तर उनीहरूको यात्रा जोर्डनबाट इराक पुग्यो। त्यसपछि उनीहरू अपहरणमा परे र Ansar al-Sunna नामक इराकी विद्रोही समूहले उनीहरूको हत्या गरेको घोषणा गर्‍यो।

यो घटनासँगै एउटा नाम नेपालमा निकै चर्चित भयो—प्रह्लाद गिरी।

गिरी काठमाडौंस्थित Moonlight Consultancy/Manpower सँग जोडिएका व्यक्ति थिए। बन्धक बनाइएका नेपालीहरूले सार्वजनिक भएको भिडियोमा गिरीको नाम लिएर आफूहरूलाई यस्तो अवस्थामा पुर्‍याएको आरोप लगाए।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न छ:

के प्रह्लाद गिरी १२ नेपालीको हत्याका दोषी थिए?

उपलब्ध प्रमाण र सरकारी अनुसन्धानले त्यस्तो निष्कर्ष प्रमाणित गरेको देखिँदैन। तर उनीहरूमध्ये अधिकांशलाई जोर्डनमा रोजगारीको आश्वासन दिएर इराक पुग्ने अवस्थासम्म पुर्‍याउने भर्ती प्रक्रियामा Moonlight को भूमिका थियो भन्ने विषयमा गम्भीर प्रश्न र सरकारी छानबिन भएको थियो।

१. कहानी सुरु हुन्छ Moonlight Manpower बाट

who is pralad giri? iraq 12 nepali killed.

२००४ मा Moonlight Consultancy ले नेपाली कामदारलाई जोर्डनमा रोजगारी दिलाउने व्यवस्था गरेको थियो।

उनीहरूलाई खाना पकाउने, सफाइ तथा अन्य श्रमसम्बन्धी कामका लागि विदेश पठाइने बताइएको थियो।

पछि अदालतमा दायर भएको मुद्दासम्बन्धी अभिलेखमा पनि १२ मृतक नेपालीमध्ये धेरैलाई सन् २००४ मा नेपालस्थित Moonlight Consultant Pvt. Ltd. ले भर्ती गरेको उल्लेख छ।

त्यतिबेला वैदेशिक रोजगारी नेपाली युवाका लागि ठूलो आकर्षण थियो। बेरोजगारी र आर्थिक कठिनाइका कारण परिवारहरूले ऋण लिएर समेत आफ्ना छोराछोरीलाई विदेश पठाउने गरेका थिए।

यी १२ युवाको कथा पनि त्यही आर्थिक बाध्यतासँग जोडिएको थियो।

२. प्रह्लाद गिरीमाथि आरोप कसरी लाग्यो?

घटनाको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष यही हो।

१२ नेपाली इराकमा बन्धक बनेपछि उनीहरूको एउटा भिडियो सार्वजनिक भयो।

भिडियोमा उनीहरूले आफूहरूलाई बचाइदिन अपिल गरे। साथै, Moonlight Consultancy का प्रह्लाद गिरीले आफूहरूलाई यस्तो अवस्थामा पुर्‍याएको आरोप लगाए।

समकालीन Nepali Times ले पनि बन्धकहरूले गिरीलाई जिम्मेवार ठहराउँदै सरकारसँग उनीमाथि कारबाहीको माग गरेको उल्लेख गरेको थियो।

त्यसपछि नेपालमा प्रश्न उठ्यो:

जोर्डनमा रोजगारीको कुरा गरेर पठाइएका नेपालीहरू आखिर इराक कसरी पुगे?

who is pralad ? iraq 12 nepali killed

३. Moonlight को बचाउ: “हामीले इराक पठाएका होइनौँ”

गिरी पक्षले भने आरोप स्वीकार गरेन।

Moonlight का तत्कालीन निर्देशक K. B. Rana ले कम्पनीले नेपाली कामदारलाई जोर्डनमै पठाएको दाबी गरेका थिए।

उनका अनुसार कम्पनीले कामदारलाई Jordan को Morning Star कम्पनीमा पठाएको थियो र पछि अर्को कम्पनी—Besharath and Partners—ले उनीहरूलाई इराक लगेको हुनसक्ने बताएका थिए।

अर्को रिपोर्टमा Moonlight पक्षले अझ स्पष्ट रूपमा उनीहरू जोर्डन पुगेपछि इराकस्थित अमेरिकी क्याम्पमा बढी तलबको कामको प्रस्ताव पाएर आफैँ गएको दाबी गरेको थियो।

अर्थात् Moonlight को बचाउ यस्तो थियो:

कामदारलाई हामीले जोर्डन पठाएका हौँ; इराक पुगेको निर्णय हाम्रो होइन।

तर परिवार र कामदारका बयानले भने यो दाबीलाई चुनौती दिए।

४. जीवित बचेका बिप्लव भट्टको बयान

यस घटनालाई बुझ्न सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रमाणमध्ये एउटा जीवित बचेका नेपाली बिप्लव भट्टको बयान हो।

भट्ट जुलाई २००४ मा जोर्डन पुगेका थिए। उनी कुकको काम गर्ने आशामा विदेश गएका थिए।

उनका अनुसार विमानस्थलमा नेपालीहरूलाई लिन आएका एक व्यक्तिले आफूलाई प्रह्लाद गिरीको साथी भनेर परिचय दिएका थिए।

त्यसपछि दुई जना एजेन्ट—खालिद र जमिम—ले नेपालीहरूको पासपोर्ट लिए र उनीहरूलाई बसमा चढ्न भने। कामदारहरूले आफूहरूलाई काम गर्ने ठाउँतर्फ लैजान लागिएको ठाने।

तर उनीहरूलाई लगिएको ठाउँमा अपेक्षित रोजगारीको वातावरण थिएन।

त्यहाँ पहिले नै अन्य नेपाली कामदारहरू थिए। अवस्था अत्यन्त खराब रहेको भट्टको बयान थियो।

कामदारहरूले आफूहरूलाई या त तुरुन्त काम दिनुपर्ने वा नेपाल फर्किन दिनुपर्ने माग गरे।

Who is Pralad Giri? Iraq 12 Nepali killed.

यही क्रममा केही कामदारलाई अन्ततः इराकतर्फ लगियो।

भट्ट भने बाँच्न सफल भए।

५. सरकारी छानबिन किन बनाइयो?

१२ नेपालीको अपहरण र हत्यापछि नेपाल सरकारमाथि ठूलो दबाब पर्‍यो।

त्यतिबेला इराकमा नेपाली कामदार पठाउन प्रतिबन्ध थियो। त्यसैले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न थियो:

प्रतिबन्ध हुँदाहुँदै नेपाली कामदारहरू इराक कसरी पुगे?

सरकारले यस विषयमा तीन सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेको समकालीन Nepali Times रिपोर्टले उल्लेख गरेको छ।

समितिको संयोजन श्रम मन्त्रालयका सचिव नारायणप्रसाद सिवालले गरेका थिए। सरकारले छानबिनपछि जिम्मेवार देखिएका कम्पनीमाथि कारबाही गर्ने बताएको थियो।

अर्थात् सरकार स्वयंले पनि घटनालाई केवल इराकी विद्रोहीहरूको अपहरणका रूपमा मात्र हेरेन।

नेपालबाट कामदार कसरी बाहिरिए र प्रतिबन्धित इराकसम्म कसरी पुगे भन्ने विषयमा पनि अनुसन्धान भयो।

६. सरकारी छानबिनको महत्वपूर्ण निष्कर्ष

पछि उपलब्ध सरकारी अभिलेखमा उल्लेख भएअनुसार, छानबिन समितिले Moonlight Manpower ले कामदारलाई जोर्डनमा रोजगारी दिने भनेर इराक लैजान धोका दिएको निष्कर्ष निकालेको थियो।

सरकारी अभिलेखमा यसलाई स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ—Moonlight ले उनीहरूलाई जोर्डनमा रोजगारी दिने आश्वासन दिएर इराकतर्फ पुर्‍याएको थियो।

यदि यो निष्कर्षलाई आधार मान्ने हो भने, घटनाको कथा केवल “कामदारहरूले आफैँ इराक जाने निर्णय गरे” भन्नेमा सीमित रहँदैन।

बरु भर्ती प्रक्रियामै गम्भीर समस्या थियो।

७. तर सरकारी छानबिन र हत्याको जिम्मेवारी एउटै कुरा होइन

यहाँ सबैभन्दा महत्वपूर्ण कानुनी र तथ्यगत भिन्नता बुझ्नुपर्छ।

१२ नेपालीलाई कसले हत्या गर्‍यो?

→ Ansar al-Sunna नामक इराकी विद्रोही समूहले उनीहरूलाई अपहरण गरेर हत्या गरेको थियो।

उनीहरूलाई इराकसम्म पुर्‍याउने प्रक्रियामा कसको भूमिका थियो?

→ सरकारी छानबिनले Moonlight Manpower को भर्ती प्रक्रियामाथि गम्भीर प्रश्न उठायो र कामदारलाई जोर्डनको रोजगारीको नाममा इराक पुर्‍याइएको निष्कर्ष निकाल्यो।

के प्रह्लाद गिरीले हत्या गराएका थिए?

→ उपलब्ध स्रोतहरूले गिरीले हत्या गराएको प्रमाणित निष्कर्ष दिँदैनन्।

त्यसैले “गिरीले १२ नेपालीको हत्या गराए” भन्नु प्रमाणित तथ्यभन्दा बाहिर जान्छ।

तर “गिरीमाथि कामदारलाई धोका दिएर इराक पुर्‍याउने प्रक्रियामा संलग्न भएको गम्भीर आरोप लागेको थियो” भन्न सकिन्छ।

८. सरकारले Moonlight माथि के गर्‍यो?

१२ नेपालीको मृत्यु भएपछि सरकारले Moonlight Consultant को दर्ता/इजाजत रद्द गरेको समकालीन रिपोर्टहरूले उल्लेख गरेका छन्।

तर त्यसबेला एउटा अर्को ठूलो प्रश्न उठ्यो।

कम्पनी बन्द गरियो, तर मानिसहरूलाई जिम्मेवार ठहर गरेर पक्राउ किन गरिएन?

Nepali Times को अक्टोबर २००४ को रिपोर्टअनुसार, त्यस समयसम्म Moonlight का कुनै व्यक्तिलाई पक्राउ गरिएको थिएन।

प्रह्लाद गिरी पनि फरार रहेको उल्लेख थियो।

यसले परिवार र सर्वसाधारणमा सरकारप्रति थप आक्रोश पैदा गर्‍यो।

९. परिवारहरूको आरोप

मृतकका परिवारले पनि भर्ती प्रक्रियाबारे गम्भीर प्रश्न उठाए।

Janakpur का केही परिवारले आफ्ना छोराहरूलाई Moonlight का स्थानीय एजेन्टमार्फत रोजगारीका लागि पठाइएको बताएका थिए।

एक परिवारले एजेन्टलाई नियन्त्रणमा लिएर पैसा फिर्ता गराउने प्रयाससमेत गरेको समकालीन रिपोर्टमा उल्लेख छ।

कतिपय परिवारले आफूहरूले ठूलो रकम ऋण लिएर छोराहरूलाई विदेश पठाएको बताएका थिए।

उनीहरूको अपेक्षा थियो—छोराले विदेशमा कमाउनेछ र ऋण तिर्न सहयोग गर्नेछ।

तर उनीहरूले कहिल्यै आफ्ना छोरालाई जीवित देख्न पाएनन्।

१०. पछि अमेरिकामा पनि कानुनी मुद्दा

यो घटनाको प्रभाव २००४ मै समाप्त भएन।

१२ मृतकका परिवार र एक जीवित बचेका नेपालीले पछि अमेरिकामा KBR र Daoud & Partners लगायतका कम्पनीविरुद्ध मुद्दा दायर गरे।

उनीहरूको आरोप थियो कि नेपाली कामदारलाई विभिन्न एजेन्ट र कम्पनीहरूको नेटवर्कमार्फत नेपालबाट इराक पुर्‍याइएको थियो।

अमेरिकी अदालतको अभिलेखमा मृतकहरूलाई Moonlight Consultant Pvt. Ltd. ले नेपालबाट भर्ती गरेको आरोप उल्लेख छ।

यसले २००४ को घटनालाई फेरि अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी बहसमा ल्यायो।

११. सबैभन्दा ठूलो अनुत्तरित प्रश्न

२००४ को घटनालाई दुईवटा छुट्टाछुट्टै तहमा हेर्नुपर्छ।

पहिलो तह:

इराकमा १२ नेपालीको हत्या।

यसको प्रत्यक्ष जिम्मेवारी Ansar al-Sunna विद्रोही समूहले लिएको थियो।

दोस्रो तह:

ती १२ नेपाली इराकसम्म कसरी पुगे?

यही ठाउँमा नेपालका भर्ती कम्पनी, विदेशी एजेन्ट, रोजगारदाता र सम्पूर्ण वैदेशिक रोजगार प्रणालीमाथि प्रश्न उठ्छ।

सरकारी छानबिनले Moonlight माथि गम्भीर निष्कर्ष निकालेको थियो।

तर प्रह्लाद गिरीको व्यक्तिगत आपराधिक जिम्मेवारीको विषयमा उपलब्ध सार्वजनिक स्रोतहरूले स्पष्ट अदालती दोषसिद्धि देखाउँदैनन्।

१२. त्यसो भए प्रह्लाद गिरीको वास्तविक भूमिका के थियो?

उपलब्ध प्रमाणलाई जोड्दा यति भन्न सकिन्छ:

प्रह्लाद गिरी Moonlight Manpower/Consultancy सँग सम्बन्धित व्यक्ति थिए।

Moonlight ले १२ मध्ये कम्तीमा नौ नेपालीलाई विदेश पठाउने प्रक्रियामा भूमिका खेलेको थियो।

बन्धक बनाइएका नेपालीहरूले सार्वजनिक भिडियोमा गिरीको नाम लिएर आफूहरूलाई धोका दिइएको आरोप लगाए।

सरकारी छानबिनले Moonlight ले जोर्डनको रोजगारीको आश्वासन दिएर कामदारलाई इराक पुर्‍याएको निष्कर्ष निकालेको सरकारी अभिलेखमा उल्लेख छ।

तर १२ नेपालीको हत्या गर्ने कार्यमा गिरी प्रत्यक्ष सहभागी थिए भन्ने प्रमाणित निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतहरूले देखाउँदैनन्।

यही भिन्नता इतिहास लेख्दा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

१३. २००४ को त्रासदीले नेपाललाई के सिकायो?

१२ नेपालीको मृत्यु केवल इराक युद्धको एउटा घटना थिएन।

यसले नेपालमा वैदेशिक रोजगारको अँध्यारो पक्ष देखायो।

विदेश जान चाहने नेपालीसँग पैसा नहुन सक्छ।
उनीहरूले ऋण लिन सक्छन्।
एजेन्टको कुरामा विश्वास गर्न सक्छन्।
विदेश पुगेपछि पासपोर्ट अरूको हातमा जान सक्छ।
र सम्झौतामा लेखिएको देशभन्दा फरक ठाउँमा समेत पुग्न सक्छन्।

त्यसैले वैदेशिक रोजगार केवल “विदेश गएर पैसा कमाउने” विषय होइन।

यो श्रमिकको सुरक्षा, पारदर्शिता, कानुनी संरक्षण र राज्यको जिम्मेवारीसँग जोडिएको विषय हो।

अन्तिम प्रश्न: के १२ नेपालीलाई न्याय मिल्यो?

सायद यही सबैभन्दा कठिन प्रश्न हो।

१२ जनालाई मार्ने समूह पहिचान भयो।

Moonlight को इजाजत रद्द भयो।

सरकारी छानबिन भयो।

परिवारहरूले क्षतिपूर्ति पाए।

पछि अन्तर्राष्ट्रिय अदालतमा समेत कानुनी प्रक्रिया अघि बढ्यो।

तर एउटा प्रश्न लामो समयसम्म बाँकी रह्यो—

यदि कामदारलाई वास्तवमै जोर्डनको रोजगारीको नाममा इराक लगिएको थियो भने, उनीहरूलाई त्यहाँ पुर्‍याउने सम्पूर्ण प्रक्रियामा संलग्न व्यक्तिहरूमाथि कति प्रभावकारी कानुनी कारबाही भयो?

त्यस प्रश्नको जवाफले नै २००४ को इराक त्रासदीको पूर्ण तस्वीर दिन सक्छ।

ती १२ नेपाली युद्ध गर्न गएका थिएनन्।

उनीहरू रोजगारी गर्न गएका थिए।

उनीहरूको सपना ठूलो थिएन—परिवारलाई राम्रो जीवन दिने सपना थियो।

तर एउटा भर्ती प्रक्रिया, सीमापार एजेन्टहरूको जालो र युद्धग्रस्त देशको हिंसाले त्यो सपना समाप्त गरिदियो।

२००४ को इराक त्रासदीले एउटा कुरा स्पष्ट गर्‍यो—विदेश जाने नेपाली श्रमिकको सुरक्षा विमान उड्ने दिनबाट होइन, नेपालमै उनीसँग गरिएको पहिलो रोजगारीको सम्झौताबाट सुरु हुन्छ।

र ती १२ नेपालीको कथा सम्झनुको अर्थ केवल उनीहरूको मृत्यु सम्झनु होइन।

उनीहरू किन इराक पुगे भन्ने प्रश्न पनि जीवित राख्नु हो।

who is pralad? iraq 12 nepali killed – Nepali Afghanistan and Iraq victims seek

compensation, justice